Voor gezondheid en welzijn kunnen spontane houtige begroeiingen van enorme betekenis zijn. Ze kunnen gelegenheid bieden, voor struinen, avontuur en natuurbeleving niet alleen bij volwassenen, maar ook bij kinderen. Voor kinderen is in verband met sociale veiligheid, kleinschalig groen vaak al voldoende. Zie verder via home: "betekenis groene ruimte voor welzijn en gezondheid".

Terreintypen

Argumenten voor en tegen spontane houtige begroeiingen

Voordelen:

• De bodem wordt niet verstoord of niet verder verstoord dan reeds het geval is.

• Door verscheidenheid in de vestiging van plantensoorten en verscheidenheid in het ontwikkelingsproces ontstaat er een grotere structuurvariatie en meestal een grotere variatie aan plantensoorten.

• Structuurvariatie en floristische diversiteit bevorderen de faunistische diversiteit van het terrein.

• Structuurvariatie en biodiversiteit hebben een gunstig effect op de belevingswaarde van het gebied.

• Nadelen:

• Onzekerheden over de soortensamenstelling, ontwikkelingssnelheid en beeld. De ontwikkeling wordt aan de natuur overgelaten; of dat een gewenst resultaat oplevert is een kwestie van afwachten.

• Als de beplanting uit zuiver inheemse soorten moet bestaan is de methode, vooral in de stedelijke omgeving minder geschikt. Er is geen enkele controle op de herkomst van het materiaal. Bovendien komen in het stedelijk gebied ook veel exotische soorten tot ontwikkeling. Voor het stedelijke gebied hoeft dat geen enkel bezwaar te zijn. Het is afhankelijk van de keuze die men maakt. Kiest men voor streekeigen oorspronkelijk genetisch materiaal dan is vooral een volledige controle in de ontwikkelingsfase gewenst. Anders is bij het beheer niet meer na te gaan wat genetisch van regionale herkomst is of wat van elders afkomstig is.

Voorwaarden voor spontane houtige begroeiing

• Het moet corresponderen met andere doelstellingen, met functies en verwachtingspatronen.

• Zaden moeten op overbrugbare afstand aanwezig zijn (Zie zaadverspreiding).

• De condities van het milieu dienen zodanig te zijn dat een spontane houtige begroeiing zich vrij snel kan ontwikkelen.

• Een sterk gesloten of volledig vervilte graslandvegetatie of een massieve ruigte van bijvoorbeeld grote brandnetel, adelaarsvaren, bramen, Canadese of late guldenroede, kunnen spontane bosvorming decennia lang vertragen.

• De meeste open bodems zijn geschikt voor spontane bosvorming.

• Op al dan niet grazige natte bodems komt bosvorming vrij snel op gang.

• Bodems die te veel zijn dichtgegroeid kunnen geheel of gedeeltelijk worden ontgraven. Dat wil zeggen de bovenste 20 tot 30 cm verwijderen. De verwijderde grond kan elders op het terrein of in het gebied worden gebruikt voor beplantingen. Deze methode is vooral geschikt voor een gecombineerde strategie van gedeeltelijk aanplanten en gedeeltelijke spontane ontwikkeling.

De ontwerper is voorwaardenscheppend bezig en zoekt naar kansrijke plekken voor bepaalde vormen van spontane natuurontwikkeling (bos, struweel, ruigte, gras, water of moeras). Hij doet dat op een wijze dat natuur zich inderdaad spontaan kan ontwikkelen, maar op een zodanige wijze dat dit de belevingswaarde en andere sociale functies versterkt. Daar komt nog bij dat goede ontwerpers anticiperen op toekomstige ontwikkelingen en daardoor een betere basis voor duurzaamheid kunnen leggen. Dus in de meeste gevallen betekent spontane begroeiing geen beperking maar juist een uitdaging voor ontwerpers.

Indeling terreintypen

• De bezochte terreinen zijn in een aantal categorieën ingedeeld:

• Stenige milieus

• Natuurterreinen en -reservaten: natuurontwikkelingsgebieden in de uiterwaarden, hei en andere oude cultuurlandschappen

• Bermen en greppels: kanaalbermen, wegbermen, spoorbermen en -greppels

• Spoorwegemplacementen: oude geplaveide loswallen en spoorwegemplacementen buiten gebruik

• Industriële terreinen: verlaten industrieterreinen, mijnsteenbergen en zandafgravingen

• Braakliggende terreinen: opgespoten terreinen en open terreinen ontstaan na sloop van panden

• Cultuurhistorische plaatsen: begraafplaatsen en vestingwerken

• Natte terreinen: natuurtechnische ontgravingen, vennen, poelen in de stad, waterkanten, greppels en oevers

• Beplantingen: boomweiden en reeds beplante plantvakken

Inventarisaties op verhardingen

Op plekken met verhardingen die volledig aan hun lot zijn overgelaten, kan op den duur zelfs een compleet bosje ontstaan. In Nederland zagen we dit op verlaten loswallen van de Nederlandse Spoorwegen tot het einde van de vorige eeuw, zoals op het spoorwegemplacement van Oldenzaal dat volledig met houtige soorten was overgroeid. De bodem zag er als een bosbodem uit. Er waren plekken met mos, blad en grassen, plekken met min of meer zwarte grond, korstmossen en diverse paddenstoelen. De dikte van de losse grond bedroeg slechts enkele centimeters. Daaronder was het geplaveid met kinderhoofdjes. Aan de hand van de beelden die in de periode 1980-1994 op de meeste spoorwegemplacementen waren te zien, is dat eenvoudig te verklaren. In vrijwel alle voegen van verhardingen kunnen houtige soorten voorkomen. Ondanks het feit dat er vaak niet meer dan 1-3 cm ruimte is voor de wortelhals kunnen stammen wel 10 cm dik worden. (waarnemingen auteur 1980-2000) Klik hier voor foto kinderkopjes

Natuurterreinen en -reservaten

Dit verschijnsel van verbossing komt zo algemeen voor, dat situaties waar dat niet gebeurt grote uitzonderingen zijn. Vandaar dat in nieuwe natuurgebieden langs de grote rivieren al direct grote grazers worden ingezet. Iin andere natuurgebieden zijn in toenemende mate verschillende soorten grazers te vinden, zelfs in stadsparken en recreatieterreinen. Zonder beheermaatregelen is de kans groot dat de meeste natuurterreinen dichtgroeien met bos. Via begrazing kunnen terreinen afhankelijk van de begrazingsdruk in meer of mindere mate worden opengehouden en bosuitbreiding of bosverjonging worden tegengegaan (Hermy et al., 1989; Van der Lans & Poortinga, 1986; Londo, 1991, 1997; Rijksinstituut voor Natuurbeheer, 1979; Thalen, 1984, 1987; Vera, 1997; Van Wieren & Borgesius, 1988).

Greppels

Gewoonlijk gaat (ging) het om enkele kilometers aaneengesloten begroeiing. Voor de locaties waar deze volledig ontwikkeld zijn aangetroffen, wordt verwezen naar de verspreidingskaartjes (Koster, 1991). Voor een soortgelijk onderzoek in Engeland wordt verwezen naar Sargent, 1984. Langs verschillende kanalen in Nederland is een gelijke ontwikkeling waar te nemen. Onder meer langs het Wilheminakanaal (N-Br), Eindhovens Kanaal (N-Br), Beatrixkanaal (N-Br), Oranjekanaal (Dr), Kanaal van Almelo naar Nordhorn (Ov) en in mindere mate langs het Apeldoorns Kanaal. Daarnaast ontstaan er in allerlei andere soorten greppels interessante singel- en struweellachtige begroeiingen. Klik op links voor foto's:

Bermen en taluds

Ongeveer de helft van de Nederlandse houtige soorten is in wegbermen aangetroffen. Langs wegen waar plasbermen zijn aangelegd, ontwikkelt zich vrij snel houtopslag (mondelinge mededeling H. Heemsbergen). Dit is totaal anders met bermen van spoorwegen en kanaaloevers. Als die met rust worden gelaten kan er een volwaardige bosbegroeiing ontstaan. Klik op links voor foto's:

Verlaten spoorwegemplacementen werden in het verleden vaak tientallen jaren met chemische onkruidbestrijdingsmiddelen bespoten. Nadat deze methode is gestaakt, zijn er geleidelijk bos- en struweelachtige begroeiingen ontstaan, onder meer bij Eibergen, Simpelveld, Kerkrade-West, Nuth, Susteren, Waalwijk, Elst, Tienraij, Eijsden, Maastricht-Boschpoort, Stavoren en Valkenswaard. Er zijn ook situaties waarbij na aanleg van het emplacement overhoeken zijn overgebleven die spontaan mochten begroeien. Een voorbeeld hiervan is te zien op het emplacement van Onnen (Gr) waar in de jaren tachtig in de spontaan ontwikkelde singels bovendien massaal jonge planten van koningsvaren te vinden waren. Het bekendste en meest onderzochte voorbeeld was te vinden in de Spoorwegdriehoek bij de Diergaarde Blijdorp dat met zand is aangelegd afkomstig van de Utrechtse Heuvelrug. Op emplacementen elders in Europa is sprake van een soortgelijke ontwikkeling (Asmus, 1980; Kowarik, 1986; Muller & Waldert, 1981; Rebele, 1988; en eigen waarnemingen). Klik op links voor foto's emplacementen:

Een wellicht extreem milieu wordt gevormd door de mijnsteenbergen die op nog enkele plaatsen in het grensgebied van Zuid-Limburg en Duitsland voorkomen. Zowel aan de basis als op de top van deze bergen zijn bosachtige begroeiingen met ruwe berk aanwezig. Voor andere soorten is dit milieu wellicht nog te extreem. Ondanks dit milieu kunnen deze berken hier wel 10 m hoog worden.

Klik op links voor foto's: Botlekgebied --- Zandafgraving Emmen --- Mijnsteenberg Herzogenrath.

Verlaten fabrieksterreinen

Verlaten fabrieksterreinen vormen weliswaar een tamelijk extreem milieu, maar zijn wat de houtige begroeiingen betreft vaak meer gevarieerd. In het verleden waren daar in het hele land voorbeelden van te zien zoals fabrieksterreinen in Enschede, de voormalige scheepswerf Gusto in Schiedam en de verlaten wolspinnerijen in Veenendaal. Een recent voorbeeld is het fabriekscomplex Emscher Park in het Duitse Ruhrgebied, dat tegenwoordig als publiekspark in gebruik is. Er is hier sprake van een volledige integratie tussen natuur en industriële bouwwerken. Slechts van één Nederlands fabrieksterrein is de houtige begroeiing volledig geïnventariseerd: een klein verlaten terrein van enkele ha dat pal tegen het oude stadscentrum van Zwolle lag en waar 19 soorten bomen en struiken zijn waargenomen. Klik op links voor foto's:

Ruigoord en Brettenzone

Zulke terreinen vormen een inspiratiebron voor ontwerpers en planologen. Natuurlijk hebben ze niet voor alle bevolkingsgroepen een positieve functie. Toegankelijkheid, sociale veiligheid en allerlei andere zaken kunnen problemen opleveren die echter niet specifiek zijn voor een natuurgebied als de Brettenzone; ze spelen ook in de traditionele stadsparken.

Er waren ook gedeelten die kaal waren zoals dat bij het Fort Abcoude in 1930 nog het geval was (zie foto Koen 1993 p. 37) en een gedeelte van de Lage Fronten in Maastricht dat door schapen werd begraasd (Prick & Kruintjens 1991). Het Fort Abcoude is inmiddels met houtige soorten begroeid. Dit gold ook voor de Lage Fronten. Hier was een ongebreidelde opslag van bomen en struiken één van de veroorzakers van de schrikbarende achteruitgang van de muurhagedis (Prick & Kruintjens 1991). De meeste stadswallen in Nederland worden minstens één maal per jaar gemaaid. Als dat niet het geval zou zijn, zouden ze net als de vestingwerken vrij snel met houtige soorten dichtgroeien. Klik op links voor foto's:

Begraafplaatsen worden gewoonlijk netjes onderhouden. Zelfs de meeste begraafplaatsen die buiten gebruik zijn, worden ten minste één maal per jaar gemaaid waardoor verruiging en bosvorming worden tegengegaan. Toch zien we dat de neiging naar bosvorming sterk aanwezig is. Op plekken waar niet wordt gemaaid, langs en tussen de grafzerken, slaan regelmatig houtige soorten op. Op de rooms-katholieke begraafplaats in Schiedam, die gedeeltelijk was ontruimd, was binnen een aantal jaren een berkenbos aanwezig. In het buitenland komt zulke "verwildering" meer voor dan in Nederland (Gilbert 1989). Vooral in natte gebieden wijkt de bodem van begraafplaatsen sterk af van die van de omgeving. Dat kan soms leiden tot de aanwezigheid van bijzondere planten. Dat was onder meer op de begraafplaats Amsterdam-Osdorp het geval. Door het uitstrooien van as van gecremeerde personen is een kalkrijke zandige bodem ontstaan waarop grote keverorchis zich massaal kon ontwikkelen. Klik op links voor foto's begraafplaatsen:

Als het maaien een paar jaar wordt overgeslagen, is de kans groot dat zich een dichte houtsingel langs de waterkant ontwikkelt. Een mooi voorbeeld hiervan is aanwezig langs het Valleikanaal tussen Veenendaal en Rhenen. Aanvankelijk was er in de jaren tachtig een natte greppel die met allerlei kruiden was begroeid. Na aanleg van een recreatief fietspad zijn er geen beheermaatregelen meer in de greppel uitgevoerd. Al na vijf jaar was er sprake van een singelachtige begroeiing, die zo ver is uitgegroeid dat die zelfs gedeeltelijk moest worden afgezet.

Tussen beplantingen groeien allerlei andere planten die niet zijn aangeplant. Vroeger werd de bodem er zwart gehouden door te schoffelen en met behulp van chemische onkruidbestrijdingsmiddelen. Kruiden kregen geen kans om zich te ontwikkelen, en houtige soorten al helemaal niet. Dat gebeurt nu wel bij extensief beheer. In de Vredenburg (Arnhem-Zuid) zijn 30 heestervakken geïnventariseerd (Koster, 1998). In 22 daarvan kwamen 26 houtige soorten voor, die spontaan zijn opgeslagen. De soorten zijn waarschijnlijk afkomstig uit de omgeving, bijvoorbeeld uit tuinen, plantsoenen en parken. Ook in veel andere plantsoenen komt houtopslag voor, waarvan de ontwikkeling zich meestal niet doorzet omdat er jaarlijks wordt uitgemaaid. Alleen in grote plantsoenen mogen houtige soorten wel doorgroeien. Dit kan de soortenrijkdom en de variatie in de vegetatiestructuur vergroten en bijdragen aan natuurlijke bosverjonging. Enkele gemeenten (onder meer Zoetermeer, Deventer, Maasland, Meppel en Schiedam) maken hiervan gebruik door bomen te ringen, te kappen of om te trekken (zie ook Oosterbaan 2000 en Van der Lans & Poortinga 1986). Als er niet zou worden uitgemaaid, bestaat er een reële kans dat de aangeplante soorten geleidelijk plaats moeten maken voor de spontaan opgeslagen concurrenten.
Klik op links voor tabellen: Arnhem --- Rijswijk --- Geldrop.

Tabel 1. Overzicht van spontaan gevestigde houtige soorten in ca. twintig jaar oude heester- en oorspronkelijke sierbeplantingen in de wijk Vredenburg te Anrhem-Zuid.

In het Vijfhoekpark in Zaandam dat door Schotse Hooglanders wordt begraasd en waar de begroeiing een aantal jaren geleden nog in hoofdzaak uit Engels raaigras bestond, kwam op veel plekken opslag van zwarte els voor. In natte tot vochtige graslanden kunnen in enkele jaren schietwilg, zwarte els en zachte berk opslaan, zoals in de Blauwe Hel bij Veenendaal. Als het maaien hier maar een keer wordt overgeslagen, is er direct sprake van opslag. Bij het staken van het beheer in kalkgraslanden ontwikkelt zich vaak een doornstruweel. In Zuid-Limburg is dat op verschillende plaatsen te zien.

Klik op links voor foto's: Opslag zwarte els ---- Grasland Ecokathedraal

Bovengenoemde voorbeelden tonen aan dat aanplanten in de meeste gevallen in principe niet noodzakelijk is. Voorbeelden van geplande spontane houtige begroeiingen in de stedelijke omgeving zijn nog schaars. Deze zijn onder meer te vinden in Breda bij het bedrijventerrein Hoogeind en in de woonwijk Heusdenhout. Beide terreinen grenzen aan de A 27. De bovengrond van de terreinen is gedeeltelijk afgegraven tot aan de natte ondergrond. In de winter en in de natte perioden is er sprake van een plas-drassituatie. Het bijzondere van beide terreinen is dat er niet is gezaaid of aangeplant. Er zijn slechts voorwaarden geschapen voor natuurontwikkeling op een natte, relatief schrale bodem. De ontwikkeling is nog maar enkele jaren aan de gang maar er ontstaat een beeld dat duidelijk geassocieerd kan worden met natuur. De voornaamste soorten op beide terreinen zijn: borstelbies, boswilg, brunel, echte koekoeksbloem, gewoon biggenkruid, grote kattenstaart, grote lisdodde, Jacobskruiskruid, knopig helmkruid, koninginnekruid, moerasrolklaver, pitrus, ruwe berk, schietwilg, sint-janskruid, wilde bertram, wolfspoot en zwarte els. Op het terrein van Heusdenhout komen bovendien rietorchis en gevleugeld hertshooi voor. Ook voor de fauna is een ontwikkeling te bespeuren. Libellen komen er talrijk voor en vertegenwoordigers van de vlinderfauna zijn onder meer: icarusblauwtje, dikkopje en zandoogje. Een soortgelijk voorbeeld werd ook in Antwerpen aangetroffen. Spontaan en aangeplant

Sinds 1996 wordt de natuurontwikkeling gevolgd door verschillende natuurwerkgroepen, onder meer van KNNV en IVN (KNNV Zoetermeer 1998). In totaal werden er 142 soorten planten geregistreerd waaronder uiteraard veel soorten die bij de stadsnatuur horen: keizerskaars, klein streepzaad, witte amarant en wouw. Er zijn maar liefst 91 soorten vogels waargenomen zoals blauwe kiekendief, graspieper, heggenmus, kneu, en winterkoning. Het gaat hier alleen om soorten die gebruik maken van het park, soorten die alleen overvliegen zijn niet meegerekend. Voor vlinders geldt hetzelfde Er zijn echter al 19 soorten waargenomen. Buitenpark Zoetermeer

Voor verspreiding van diasporen in het algemeen wordt verwezen naar Daamen 1976, Van Dorp 1991, 1993, Howe & Smallwood 1982 en Ridley 1930. Van een aantal houtige soorten worden de zaden goed door de wind verspreid. Vooral bij sommige wilgen (onder meer schietwilg en boswilg) en ratelpopulier. Berk wordt ook goed door de wind verspreid maar meestal niet verder dan enige honderden meters. Müller 1955 (in Daamen 1976) geeft een afstand op tot 320 m. Bij zwarte els speelt waarschijnlijk een combinatie van wind en water een rol bij de zaadverspreiding. Op deze pagina zal verder alleen worden ingegaan op de zaadverspreiding door vogels.

Van een groot aantal bomen- en struikensoorten is bekend dat de zaden en vruchten door vogels worden gegeten (Bezzel 1987; Daamen 1976; Van Dorp 1987, 1991, 1996; Hiele 1988; Snow & Snow 1988; Turcek 1961; Vera 1998; De Vries 1939). De zaden en vruchten worden echter ook op verschillende wijzen verspreid.

a. Vruchten die met zaad en al worden opgegeten. De zaden verlaten elders zonder verlies aan kiemkracht via het spijsverteringskanaal het lichaam (o.a. bessen door lijsters).

b. Zaden worden verzameld en elders begraven. Eikels worden door de Vlaamse gaai op deze manier als wintervoorraad gebruikt,

c. Zaden worden meegenomen om ze elders op te eten, onder meer walnoten door kraai.

d. Zaden blijven plakken aan veren en snavel en worden elders afgepoetst.

Veel literatuur over dit onderwerp is opgenomen in een aantal standaardwerken (Snow & Snow 1988; Turcek 1961). Het werk van Snow is grotendeels gebaseerd op eigen veldwaarnemingen, dat van Turcek grotendeels op literatuuronderzoek. Volgens Snow (1988: p. 11) is dat niet altijd even betrouwbaar. Hij maakt expliciet onderscheid tussen verspreiders en predatoren, te weten vogels die de zaden en vruchten wel eten, maar ze niet op zodanige manier verspreiden dat de plant kans heeft om te ontkiemen. Vogelsoorten die Turcek als verspreider opgeeft, zijn bij Snow soms predatoren die niet bijdragen aan de verbreiding van de diasporen.

Bij de aanwezigheid van een zeer dichte kruidachtige vegetatie of op omgewoelde voedselrijke bodems is een ontwikkeling van een houtige begroeiing op korte termijn niet vanzelfsprekend. In die gevallen is het veiliger om al dan niet selectief aan te planten of natuurtechnische maatregelen te treffen. Voor het laatste wordt verwezen naar het handboek van Londo (1997).

Van de ruim 100 soorten inheemse bomen en struiken die hier voorkomen is meer dan de helft zeldzaam of zeer zeldzaam geworden. Zeven soorten zijn nagenoeg uitgestorven. Een van de oorzaken is het eeuwenlange proces van ontbossing. Tegenwoordig zijn inheemse bomen en struiken nog voornamelijk te vinden op oude bosplaatsen, in houtwallen, langs holle wegen en aan de oevers van niet vergraven beken. Maar juist die plekken staan vaak onder zware druk, vooral door schaalvergroting in de landbouw, stads- en dorpsuitbreiding en wegenaanleg. Daardoor gaat er ook nu nog steeds veel verloren.