Wat zijn plantengemeenschappen?

Een plantengemeenschap is een ruimtelijke groepering van elkaar beïnvloede planten, die in een zeker evenwicht verkeert en een bepaalde, min of meer homogene standplaats bevolkt. (Westhoff & Den Held, 1975). Een plantengemeenschap kan uit één plantensoort bestaan. Plantengemeenschappen zijn volgens een bepaald classificatiesysteem geordend in klassen, orden, verbonden en associaties. Ieder groep wordt gekenmerkt door één of meer karakteristieke soorten: zogenaamde kensoorten. De associatie is de kleinste eenheid. Deze heeft een nauw omschreven floristische samenstelling en specifieke standplaats. De associatie is dus min of meer concreet terwijl de hogere eenheden (klasse, orde en verbond) abstract zijn.

Een plantengemeenschap is gebonden aan een bepaald milieu dat onder meer wordt bepaald door voedselrijkdom van de bodem, vochtigheidsgraad, zuurgraad, grondsoort of substaat, humusgehalte, diepte van het water of openheid van de grond. Dat is een simpele voorstelling van de werkelijkheid. In veel plantengemeenschappen leven soorten die zeer kritische reageren op milieufactoren. Om die reden kan een vegetatie die er tamelijk homogeen uitziet, kleine, maar zeer belangrijke verschillen vertonen in de soortensamenstelling. Hoe groter de verschillen in het milieu des te groter de verschillen in soortensamenstelling en vaak ook de vegetatiestructuur.

In een terrein dat geleidelijk afloopt en daardoor mogelijk iets vochtiger wordt, kan de ene plantengemeenschap geleidelijk over gaan in een andere. Op spoordijken bijvoorbeeld kan de vegetatie van de hogere naar lagere delen van het dijklichaam snel veranderen. Bovenaan kunnen lage vegetaties voorkomen van zeer droge milieus terwijl onderaan het talud vegetaties van natte ruigte kunnen groeien. Tussen beide vegetaties in kan een grazige vegetatie aanwezig zijn. Waarin de soorten van de aangrenzende vegetaties in voorkomen. Zo overgang wordt een contactgemeenschap genoemd.

Hoe moeten plantengemeenschappen worden geanalyseerd?

Als een plantengemeenschap op naam kan worden gebracht, verschaft dat toegang tot bronnen die meer informatie over het milieu geven dan we zelf in het veld kunnen waarnemen.

Als we niet de kunde, de kennis of de tijd hebben om een plantengemeenschap op een wetenschap verantwoorde wijze te identificeren, kan men ook met een globale methode, mits zeer kritisch toegepast, tot identificatie komen. Vooral als het om beheerdoelstelling gaat is deze methode verantwoord. Zeker als het gaat om plantengemeenschappen die buiten de officiële natuurgebieden liggen en als het terreinen betreft die deze status wel toekomen maar nog niet hebben gekregen.

Gebied, locatie, bodem en hydrologische situtatie

Hoe moeten de opnamen worden geïnterpreteerd en geïdentificeerd?

Voor de wetenschappelijke methode wordt verwezen naar Schaminée et al. (1995a, b)
Voor het beheer kunnen de soorten worden gerangschikt volgens de status die de plantensoorten hebben. Dat wil zeggen dat kensoorten en differentiërende soort op de hiërarchische wijze van klasse, orde, verbond en Associatie kunnen worden ingedeeld. Op deze Cd-rom zijn de kensoorten klasse en orde samengevoegd e dit geldt ook voor de differentiërende soorten.  In dit hoofdstuk hebben we dus alleen te maken met klasse, verbonden en associaties. De soorten die daar buitenvallen worden steeds geplaatsts onder het kopje overige soorten. Hier wordt uitgegaan van een handmatige bewerking. Verder wordt er op voorhand uitgegaan de uiterlijke verschijningsvorm van de vegetatie (Fysiognomie). Dat wil zeggen dat er vooraf wordt vast gesteld met welk type begroeiing we te maken hebben. Bijvoorbeeld:  pioniervegetatie, grasland, ruigte, moeras- of verlandingsvegetatie, waterplantenvegetatie, bossen en struwelen.  Het lastige hierbij is dat deze vegetaties vaak in andere begroeiingen overgaan. Zo kan grasland overgaan in ruigte en vervolgens in bos of struweel.

Identificatie

Om tot identificatie te komen is er als hulpmiddel een globale herkenningstabel plantengemeenschappen opgesteld. Deze tabel voert  eerst naar het type begroeiing (bijv. grasland), vervolgens naar milieu en/of streek  in  Nederland. Dit is steeds gekoppeld aan een aantal kensoorten van de klasse en het verbond.  Dat zal niet steeds tot resultaten leiden daarvoor is de materie te complex. Vanuit de tabel is een link naar de pagina waar uitvoeriger op de gekozen vegetatie wordt ingegaan. Op deze pagina’s staat een samenvattend  overzicht van de van de betreffende plantengemeenschappen. Deze overzichten zijn ontleend aan deel 2-5 van de Vegetatie van Nederland.  

Ten slotte moeten de planten worden ingedeeld in ken- en differentiërende soorten van klasse, verbonden en associaties. De rest valt onder de categorie overige soorten. Onder “normale” omstandigheden kan meestal de klasse en het verbond waartoe de vegetatie deel van uitmaakt, worden vastgesteld.

Om een plantengemeenschap  op associatieniveau te identificeren is vaak lastig. Zeker in gestoorde situaties. Daarnaast kunnen kensoorten ontbreken wat vooral bij zeldzame soorten vaak voorkomt en in tabellen vaak een presentatie minder dan 1 of 2% hebben. Andere soorten worden gemakkelijk over het hoofd gezien als ze weinig in de vegetatie voorkomen. Daarnaast komen kensoorten ook in vegetaties voor waar ze geen kensoort voor zijn.  De kans op misleiding en een daaraan gekoppelde verkeerde conclusie is dus voortdurend aanwezig.

Held, J.J. Den & A.J. den Held (1979). Beknopte handleiding voor vegetatiekundig onderzoek. Wetenschappelijke Mededelingen K.N.N.V. 79, KNNV, Hoogwoud, pp. 40.

Schaminée, J.H.J., A.H.F. Storteler & J.J. Barkman (1995b). Syntaxonomische identificate. In: Schaminée, J.H.J., A.H.F. Storteler & V. Westhoff (1995a). De vegetatie van Nederland 1: grondslagen, methoden, toepassingen. Opulus press, Leiden: 115-128.

Schaminée, J.H.J., A.H.F, Stortelder & E.J. Weeda (1996). De vegetatie van Nederland 3: Graslanden, zomen, droge heiden. Opulus press, Leiden, pp. 356.

Schaminée, J.H.J., A.H.F. Stortelder & V. Westhoff (1995a). De vegetatie van Nederland 1: grondslagen, methoden, toepassingen. Opulus Press, Leiden, pp. 296.

Schaminée, J.H.J., E.J. Weeda & V. Westhoff (1995). De vegetatie van Nederland 2: wateren, moerassen, natte heiden. Opulus Press, Leiden, pp. 360.

Schaminée, J.H.J., E.J. Weeda & V. Westhoff (1998). De vegetatie van Nederland 4: kust en binnenlandse pioniermilieus. Opulus Press, Leiden, pp. 346.

Stortelder, A.F.H., J.H.J. Schaminée & P.W.F.M. Hommel (1999). De vegetatie van Nederland 5: ruigten, struwelen, bossen. Opulus Press, Leiden, pp. 376.

Westhoff, V. & A.J. den Held (1975). Plantengemeenschappen in Nederland. Thieme, Zutphen, pp. 324.