Ingrijpen in de vegetatie heeft altijd gevolgen voor de fauna. Het gaat om veranderingen, die op kunnen treden in het voedselaanbod, mogelijkheid tot voortplanting, het bieden van schuilplaatsen, migratiemogelijkheden, veranderingen in het microklimaat en de mogelijkheid tot oriëntatie. Het beïnvloeden van de ontwikkeling of een wijziging in de structuur van de vegetatie heeft altijd gevolgen voor diersoorten. We moeten dus bij vegetatiebeheer steeds zoveel mogelijk ook rekening houden met de fauna. In dit hoofdstuk wordt de nadruk gelegd op insectenbeheer.

Sinds 1990 is de belangstelling voor insecten in stedelijk groen sterk toegenomen, het meest voor de vlinders. Van alle insecten zijn de vlinders het meest opvallend en ze spreken de burgers het meeste aan. Het voordeel van dagvlinders is dat ze grotendeels aan bloeiende planten zijn gebonden. Dit geldt ook voor bijen die de laatste paar jaar ook sterk in de belangstelling staan en die uitsluitend bij een aanbod van voldoende stuifmeel kunnen leven. Een omgeving die goed is voor bijen en vlinders ziet er natuurlijk en bloemrijk uit en is meestal ook aantrekkelijk voor de burgers.

Door maaien, kappen en vele andere beheermaatregelen verandert het totale microklimaat, verdwijnen voedselbronnen, schuil - en nestgelegenheid. Om dit te ondervangen dienen beheermaatregelen zoveel mogelijk gefaseerd te worden uitgevoerd. Vegetatie - of groenbeheer kunnen anders zeer ingrijpende gevolgen voor de fauna hebben. Dat betekent echter niet er overal een lappendeken van allerlei milieutypen moeten komen. Zo leven grutto's in open grazige landschappen terwijl veel vlinders een voorkeur hebben voor fijnkorrelige landschappen met sterke hoogteverschillen in de vegetatiestructuur.

Er zijn echter planten die extra aandacht vragen. Dit zijn in de eerste plaats de plantensoorten waarvan insecten afhankelijk zijn. Deze soorten moeten altijd in de vegetatie worden gehouden. In veel gevallen is het zelfs gewenst om hun locale verspreiding te bevorderen. In de tweede plaats zijn het de plantensoorten die meestal kalgemeen zijn en door velen als onkruid worden of werden gezien. Verschillende van deze planten zijn uitermate belangrijk voor wilde bijen. Zevenblad is in veel gevallen een lastig onkruid, maar tegelijkertijd een uitstekende bijen - en vlinderplant. Fluitenkruid, die soms druk door bijen wordt bezocht groeit overal, maar is op sommige plaatsen belangrijk voor een kleine zandbij (Andrena proxima). Uitbreiding van zulke planten hoeft niet extra te worden gestimuleerd, maar al te voortvarend vegetatiebeheer of te weinig aandacht kan er toch toe leiden dat zulke plantensoorten in de omgeving van de nestplaatsen verdwijnen of niet tot bloei komen.

Men moet zich wel realiseren dat de bijen - en vlinderplanten, die op deze website en in de literatuur worden genoemd, niet in alle regio's van Nederland de gewenste bijen aantrekken. Vooral als men gespecialiseerde bijen – en vlindersoorten wil aantrekken, is het raadzaam om eerst de bijenatlas (Peeters et al., 1999) en de vlinderatlas (Bos et al. 2006) te raadplegen. Aan de hand daarvan kan men vaststellen in hoeverre het zinvol is om de ontwikkeling van plantensoorten en specifieke milieus extra te stimuleren.

Zeer voedselarme en niet te vochtige tot droge bodems kunnen lange tijd open blijven, maar zonder maaibeheer groeien ze op den duur toch dicht. Groenbeheerders moeten de vinger dus steeds aan de pols houden. In de praktijk zal het moeilijk zijn om pioniervegetaties op zandige bodem te handhaven. Door een maaibeheer kunnen de vegetaties schraal en pleksgewijs open blijven, waardoor ook de bodem voor de gravende bijen toegankelijk blijft.

Bloemrijke en gevarieerde grasvelden en bermen vormen een belangrijk foerageergebied voor veel soorten insecten. Ook als nest -, schuil - en overwinteringplaats kunnen ze vele insecten onderdak bieden. Deze plekken moeten dan niet voortdurend worden gemaaid, zoals dat in de jaren tachtig bij de meeste gemeenten nog het geval was. Bijen en vlinders kunnen al in een vegetatie voorkomen zonder dat de floristische samenstelling van de vegetatie moet veranderen. Paardenbloemen komen altijd wel in het gras voor. Voor zover ze niet worden bestreden, krijgen ze echter nauwelijks kans om tot bloei te komen. De paardenbloem is een belangrijke soort voor bijen, vinders en veel andere soorten insecten (Sterk e.a., 1987; Westrich, 1989). De soort komt de laatste 15 jaar steeds vaker onbelemmerd tot bloei. Op schrale en droge bodems geldt dat ook voor gewoon biggenkruid dat in het groeiseizoen wekelijks wordt onthoofd. Op plaatsen waar een hooilandbeheer wordt gevoerd, kunnen bloembezoekende insecten daarentegen talrijk op deze planten voorkomen.

Gevolgen van integraal maaien

Grazige vegetaties die als hooiland worden beheerd, worden meestal twee maal per jaar gemaaid, met uitzondering van die op de voedselarme bodems. Na de eerste maaibeurt duurt het minstens enige weken voordat er weer bloeiende planten in de vegetatie aanwezig zijn. De ervaring leert dat vegetaties die twee maal per jaar integraal worden gemaaid, na de eerste maaibeurt niet of nauwelijks door bijen worden bezocht en ook voor veel andere insecten niet meer van betekenis zijn. Er is ook geen sprake van herstel, als de planten later weer in bloei staan. De synchronisatie tussen de planten met de bloembezoekende insecten is dan verbroken.

Een voorbeeld van synchronisatie is de slobkousbij die in de Nederlandse situatie helemaal op grote wederik is aangewezen. De bijen verschijnen ongeveer in dezelfde tijd, waarin de plant gaat bloeien. Als deze plant vóór of tijdens de foerageerperiode wordt gemaaid, kunnen de bijen nog wel nectar verzamelen maar niet het stuifmeel (en bij grote wederik ook plantaardige olie) dat voor het voorbrengen van het nageslacht noodzakelijk is. De kans is dan groot dat de slobkousbij het volgende seizoen is verdwenen. Dit geldt niet voor situaties waarin gemaaide vegetaties in de directe omgeving liggen van andere bloemrijke begroeiingen, die na de bloei worden gemaaid. Een ander voorbeeld is, dat zijdebijen niet of nauwelijks aanwezig zijn op plaatsen waar boerenwormkruid systematisch twee maal per jaar wordt gemaaid.

Voor honderden ongewervelde dieren, zoals kevers, wantsen, pissebedden, springstaarten, sprinkhanen en spinnen is twee maal per jaar maaien desastreus (Ellis et al., 1989; Koster, 1988d). Voedselbronnen en schuilplaatsen verdwijnen, het totale microklimaat (luchtvochtigheid, temperatuur, licht) verandert rigoureus en veel insecten, die tijdens het maaien in de vegetatie aanwezig zijn, worden vernietigd. Maaien verbreekt integraal de synchronisatie van de fauna met de vegetatie, vooral als dat in het groeiseizoen plaatsvindt. Dit principe geldt eigenlijk ook voor alle andere integrale beheermaatregelen van alle beheertypen.

De maaimachines moeten zo licht mogelijk zijn. Zware machines hebben een nivellerende invloed op flora en fauna. Ze verdichten en beschadigen de bodem. Hoe kleiner het materiaal waarmee wordt gewerkt, des te minder nadelige effecten er optreden. Waar het financieel haalbaar is, zou een bosmaaier of een lichte messenbalk gebruikt moeten worden.

De maaihoogte mag daarbij niet lager zijn dan 6-8 cm. De cirkelmaaier en zeker de klepelmaaier kunnen uit faunistisch oogpunt beter niet gebruikt worden. Stofzuigermaaien is moeilijk te verenigen met ecologisch groenbeheer. Als deze methode goed gefaseerd plaatsvindt, kan de methode in bepaalde situaties ecologisch acceptabel zijn. Voor veel insecten is er in alle ontwikkelingsstadia geen overlevingskans als een vegetatie gemaaid wordt.

Op niet al te voedselrijke bodems komen soorten van het moerasspirea-verbond steeds meer tot ontwikkeling. Dat heeft er toe geleid dat de slobkousbij, die in Nederland vrijwel uitsluitend op grote wederik vliegt, zich in het stedelijk groen kon vestigen (Koster, 1999; 2000). In het begin van de jaren negentig waren ruigten langs beplantingen aanzienlijk zeldzamer dan ruigten langs oevers. In het Holypark in Vlaardingen werden ruige zomen langs beplantingen vermoedelijk voor het eerst ontwikkeld, in ieder geval op een niveau dat min of meer voldoet aan het begrip ruigte. Thans komen ruige zomen op veel meer plaatsen voor.

Bij beplantingen hebben we veel meer dan bij andere begroeiingen, te maken met verschillende structuren, die in verschillende seizoenen van betekenis zijn. Elke structuur levert zijn eigen bijdrage aan de verscheidenheid in de bijenfauna (Zie tabel). Het overgrote deel van de bijen is tijdens onderzoek in of boven zomen en randen gevangen. Zomen dragen dus het meeste bij aan de diversiteit van de bijenfauna. Dit houdt echter niet in dat andere structuren voor bijen van minder betekenis zijn. Een voorbeeld is de heggenrank, een liaan waarvan de heggenrankbij geheel afhankelijk is. Een ander voorbeeld is de boswilg, die in het algemeen weinig wordt aangeplant, maar van zeer groot belang is voor de bijensoorten die van wilg afhankelijk zijn als voedselbron. Omdat deze wilg ook veel door hommels en honingbijen wordt bevlogen, heeft deze boom in het voorjaar ook een hoge belevingswaarde. Bovendien is deze boom als esthetisch element zeer waardevol. Zie verder:

Bij allerlei vormen van hakhout wordt het hout periodiek afgezet. Bij wilgen iedere 3 - 5 jaar, bij andere beplantingen om de 7- 20 jaar. De ruige vegetatieontwikkeling die daarvan het gevolg is, laat men meestal ongemoeid. De overgang van bos - en struweelachtige beplantingen naar grasland moet geleidelijk verlopen via mantel - en zoomvegetaties. In een plantsoen moeten vooral aan de zuidkant ruige en bloemrijke inhammen aanwezig zijn. Hierdoor ontstaan luwe hoeken, die nodig zijn voor warmteminnende insecten, waaronder dagvlinders en wilde bijen. Als er sprake is van hakhout of soortgelijke begroeiingen, dient het afzetten steeds gefaseerd te worden uitgevoerd. Bij het ontwerpen van beplantingen moet er met dit aspect rekening worden gehouden.

Het is aan te bevelen hier en daar af en toe een boom te kappen die mag blijven liggen, net als bomen die door de wind zijn geveld. Vooral op zonnige plaatsen kan in dood hout op den duur nestgelegenheid voor wilde bijen ontstaan. Geleidelijke overgangen van bos naar gras zijn voor alle diergroepen van belang. Vooral ruige doorn - en braamstruwelen die aan de randen van beplantingen kunnen voorkomen zijn als nest - en schuilgelegenheid voor vogels van grote betekenis. Kortom: een beheer dat rekening houdt met wilde bijen is ook van betekenis voor de in stand houding van andere diergroepen. -----------------------

Veel tuinplanten verwilderen uit tuinen. Dit leidt tot de meest vreemde soorten in de voegen van de verharding: wijnruit, lavendel, Campanula carpatica, herfstaster, prachtklokje, koekruid, rode sporenbloem, schijncipres en vlinderstruik. De laatste soort is een heester die zelfs bij voorkeur in de voegen van het plaveisel kiemt en groeit. Op geplaveide plaatsen waar niet wordt gelopen en waar enkele millimeters ruimte zit tussen de stenen, kunnen in principe tientallen soorten worden uitgezaaid en tot ontwikkeling komen. Met deze wetenschap is het mogelijk om op vrijwel alle stenige plaatsen groen en natuur te realiseren. Honingbijen, verschillende soorten hommels, andere wilde bijen en vlinders zullen deze plekken weten te vinden.

Minimilieus